Tak-ı Bostan

Tak-ı Bostan, Kirmanşah'ın görülmeye değer yerlerinden biri ve Sasaniler dönemine ait İran'ın en önemli tarihî eserlerinden biridir; her yıl çok sayıda yerli ve yabancı turist tarafından ziyaret edilir. Bu külliye, Kirmanşah şehrinin kuzeybatısında, aynı adı taşıyan dağın eteğinde yer almaktadır. İran krallarının av sahası olarak bilinen Tak-ı Bostan, resim kurallarını ve ilkelerini doğru biçimde içinde barındıran dünyadaki ilk kaya kabartmasıdır. Bu tarihî eser, MS 4. yüzyılda oyulmuş, Sasani İmparatorluğu dönemine ait büyük kayalardan oluşan bir alandır. Tak-ı Bostan, Sasani hükümdarları II. Erdeşir, II. Şapur, III. Şapur ve II. Hüsrev'i onurlandıran törenleri tasvir eden taş bir havzadır. Ayrıca II. Hüsrev'in av sahneleri de bu külliyede görülmektedir. Sasani sanatının bu değerli örneği Zagros Dağları'nın kalbinde yer alır ve yaklaşık 1700 yıl boyunca yağmura ve rüzgâra maruz kalmıştır. Tak-ı Bostan bugün bir arkeoloji parkına dönüşmüştür ve Sasanilerin İran'daki hükümdarlığının son dönemine ait pek çok bilgi burada görülebilir.

Farsça sözlüklerde Tak-ı Bostan, “bahçe kemeri” ya da “taştan yapılmış kemer” anlamına gelir. Tak-ı Bostan'daki oymalar, antik İran'daki heykeltıraşlığın en iyi ve en güzel örneklerinin bir bölümü sayılır. Bu eserler arasında II. Erdeşir'in (MS 379-383) ve III. Şapur'un (MS 383-388) heykelleri ile dinî eğilimlere, ihtişama, onura, mücadele ruhuna, kutlamaya ve neşeye dayanılarak yaratılmış, kendine özgü bir parlaklığa sahip diğer Sasani simgeleri yer alır. Ne yazık ki son dönemdeki depremler nedeniyle büyük eyvanda ve küçük eyvanda çatlaklar oluşmuş, bu çatlaklarda yosun birikmesine ve kabartmaların bir bölümünün silinmesine yol açmıştır. Bu süreç suyun sızmasıyla birlikte ilerlemiş ve arkeologları bu eserlerin onarımı ve restorasyonu üzerine düşünmeye sevk etmiştir. Geçmişte burası, ılıman havası ve doğasıyla Sasani krallarının eğlence ve av yeri olmuştur; oyma kabartmalar da bunu göstermektedir.

Tak-ı Bostan'ın bir bakıma en eski olan ilk bölümü, II. Erdeşir'in atalarının ya da Ahura Mazda'nın eliyle taç giyme törenini tasvir eder. Bu şaşırtıcı kabartmada Sasani kralı, görkemli kraliyet giysileri içinde, gövdesi cepheden, yüzü ise üç çeyrek profilden verilmiş olarak Ahura Mazda'nın yanında görülür. Sasani kralının kıvırcık sakallı, gür saçlı erkeksi bir yüzü vardır; ayaklarının altında ise aşağılanma ve zillet simgesi olarak zincire vurulmuş Roma kralı bulunur. Diğer kabartmalardan biri, nilüfer çiçeği üzerinde duran ve yeminlerin koruyucusu olarak bilinen Mitra tanrısının görüntüsüdür. Bu sahneler, yerel inanışlarda ve Fars halk hikâyelerinde, ilk Sasani hükümdarlarının Part hanedanının son kralına karşı kazandığı zafer olarak yorumlanır.