Laki Espiyor Mağarası

Laki Aspur Mağarası adıyla da bilinen Laki Espiyor Mağarası, Paleolitik Çağ'dan kalmadır. Bu mağara, Gayenat ilçesinin turistik cazibe merkezlerinden biridir ve Gedar Hunik adıyla tanınan tarihî Hunik Gedar Köyü'nde yer alır; aynı zamanda İran Ulusal Eserler Listesi'nde de kayıtlıdır. Mağarada ortaya çıkarılan buluntular, burada İslam dönemine kadar insanların yaşadığını göstermektedir. Bulunan aletlere bakılırsa bu sığınağın sakinleri avcılıkla uğraşmıştır. Mağaranın ağzı yaklaşık iki metre genişliğindedir; iç mekânı ise 1,5 metre uzunluğunda ve üç metre genişliktedir.

Mağara, 1958 yılında Amerikalı profesör Carleton Stevens Coon tarafından incelenmiştir. Coon, tarih öncesi döneme ait insan iskeleti kalıntılarından ve ele geçen çanak çömlek buluntularından yola çıkarak bu mağaranın Paleolitik Çağ'ın önemli noktalarından biri olduğu, 30 bin yıl önce Neandertal insanlarının burada yaşadığı ve muhtemelen bir depremin mağarada çökmeye yol açarak sakinlerinin ölmesine ve yaralanmasına neden olduğu sonucuna varmıştır. Mağaranın kazısı oldukça titiz biçimde yürütülmüştür. Bulunan aletlere göre bu sığınağın sakinlerinin avcılıkla uğraştığı anlaşılmıştır. Duvarları Toros taşından oluşur ve bu durum iç mekâna ayrı bir güzellik katmıştır.

Mağaranın içi, girişten itibaren eğimlidir. Bazı noktalarda eğim yüzde 70'e kadar ulaşır; öyle ki halat olmadan ilerlemek tehlikelidir. Mağara ağzı bir sırt boyunca uzanır ve mağaranın tavanı 40 metreye kadar güzel mukarnaslarla bezelidir; ilk bakışta insan eliyle yapıldığı izlenimi verir, oysa tamamen doğaldır ve insan müdahalesi yoktur. Yerleşim kalıntıları mağaranın 125 metre derinliğine kadar dağılmıştır. Mağaranın başında görülen ilginç havuz, mağara sakinlerinin mimari eserlerindendir; yağmur suyunu, karı ve mağaranın sızıntı sularını toplamak için taş, harç ve sarooj (kireç esaslı su yalıtım harcı) ile yapılmıştır. Mağaradaki çanak çömlek gibi bazı tarihî eserler, mağaranın geçmişinin Sasani dönemine uzandığını göstermektedir. Mağara, İsmaililer döneminde de onların önemli üslerinden biriydi. Mağaranın kültürel müdahalelerden korunması, doğal güzelliğinin muhafaza edilmesi ve kaya resimlerinin korunması için antik mağaralardan biri olarak koruma altına alınması gerekir.