مسجد سپهسالار

مسجد سپهسالار که امروزه با نام مسجد آیت‌الله مطهری نیز شناخته می‌شود، یکی از بزرگ‌ترین و شاخص‌ترین بناهای مذهبی تاریخی تهران است که در میدان بهارستان، در مجاورت ساختمان قدیمی مجلس شورای ملی و عمارت بهارستان قرار دارد. ساخت این مجموعه در دوره ناصرالدین‌شاه قاجار و به همت میرزا حسین‌خان سپهسالار قزوینی، صدراعظم وقت، آغاز شد و پس از درگذشت او، برادرش میرزا یحیی‌خان مشیرالدوله کار ساخت آن را ادامه داد. طراحی بنا به میرزا مهدی‌خان شقاقی، ملقب به ممتحن‌الدوله، نسبت داده می‌شود و استادان معماری آن زمان در اجرای بخش‌های مختلف آن نقش داشته‌اند. مسجد و مدرسه سپهسالار از نظر وسعت، ترکیب فضاهای آموزشی و مذهبی و ارزش‌های معماری، جایگاه ویژه‌ای در میان بناهای تاریخی پایتخت دارد و نمونه‌ای برجسته از معماری مذهبی دوره قاجار به شمار می‌رود. این مجموعه در کنار دیگر بناهای تاریخی میدان بهارستان، بخشی از هویت فرهنگی و تاریخی مرکز تهران را شکل می‌دهد.

معماری مسجد سپهسالار تلفیقی از سنت‌های معماری ایرانی و برخی الگوهای مساجد استانبول است و در طراحی آن از بناهایی مانند مسجد جامع اصفهان، مدرسه چهارباغ و مسجد ایاصوفیه الهام گرفته شده است. صحن مرکزی چهارگوش مجموعه با چهار ایوان، باغچه‌ها و حوضی بزرگ در میانه، فضای اصلی ارتباط میان بخش‌های مختلف بنا را تشکیل می‌دهد. ساختمان دوطبقه مسجد و مدرسه دارای حجره‌هایی برای سکونت طلاب است و در بخش‌های مختلف آن می‌توان کاشی‌کاری، مقرنس، یزدی‌بندی، کاسه‌بندی، گچ‌بری و تزئینات آجری را مشاهده کرد. گنبدخانه بزرگ مسجد، هشت مناره آجری پوشیده از کاشی و شبستان زمستانی با ۴۴ ستون سنگی یکپارچه از ویژگی‌های شاخص این مجموعه هستند. ساعت تاریخی نصب‌شده میان دو مناره ایوان شمالی نیز از عناصر دیدنی بنا محسوب می‌شود. کتابخانه مسجد، با مجموعه‌ای ارزشمند از کتاب‌های خطی و چاپ سنگی، اهمیت علمی و فرهنگی آن را افزایش داده است. این مجموعه در طول زمان تغییرات و مرمت‌هایی را پشت سر گذاشته و علاوه بر نقش مذهبی و آموزشی، با رویدادهای تاریخی و فرهنگی تهران نیز پیوند خورده است.

مسجد سپهسالار در ضلع جنوب شرقی میدان بهارستان و در خیابان مصطفی خمینی، نزدیک ساختمان قدیمی مجلس شورای ملی قرار دارد. یکی از راه‌های دسترسی به این جاذبه استفاده از خط دو متروی تهران و پیاده‌شدن در ایستگاه بهارستان است؛ از آنجا می‌توان با پیاده‌روی کوتاهی به محدوده مسجد رسید. به دلیل قرارگیری بنا در بافت تاریخی و پرتردد مرکز شهر، استفاده از حمل‌ونقل عمومی معمولاً گزینه مناسبی برای رسیدن به آن است. بهار و پاییز به دلیل آب‌وهوای معمولاً مطبوع تهران، زمان مناسبی برای گشت‌وگذار در محدوده تاریخی بهارستان و بازدید از بناهای اطراف هستند. با این حال، بازدید عمومی از فضای داخلی مسجد ممکن است به هماهنگی قبلی نیاز داشته باشد؛ بنابراین بهتر است پیش از مراجعه، درباره امکان ورود و ساعت بازدید از مجموعه اطلاعات کسب کنید. هنگام بازدید نیز باید به کاربری مذهبی و آموزشی بنا احترام گذاشت، آرامش نمازگزاران و دانش‌پژوهان را حفظ کرد و از لمس کاشی‌کاری‌ها، ستون‌ها و دیگر تزئینات تاریخی خودداری کرد.