قلعه خورموج

قلعه خورموج یا قلعه محمدخان دشتی در شهر خورموج، مرکز شهرستان دشتی در استان بوشهر، قرار دارد و یکی از بناهای تاریخی شناخته‌شده جنوب ایران به شمار می‌رود. این قلعه که زمانی یکی از بزرگ‌ترین قلعه‌های منطقه بوشهر بود، در دوره قاجار ساخته شده و بخشی از آن با نام قلعه محمدخان دشتی و بخش دیگر با نام قلعه جمال‌خان شناخته می‌شد. مجموعه قلعه در گذشته دارای چهار حصار، چهار برج، اندرونی، عمارت مرکزی، قراولخانه و اصطبل بود، اما در سال ۱۳۵۶ بخش زیادی از آن برای احداث ساختمان‌های شهرداری، مخابرات و کتابخانه عمومی تخریب شد و امروزه تنها برج جمال‌خان از آن باقی مانده است. قلعه خورموج با وجود آسیب‌ها و تخریب‌های صورت‌گرفته، همچنان یکی از آثار تاریخی مهم شهر خورموج محسوب می‌شود و در سال ۱۳۷۹ با شماره ۳۰۳۲ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

برج باقی‌مانده قلعه دارای سه طبقه و یک زیرزمین است و در طراحی آن تقارن معماری مورد توجه قرار گرفته است. سقف زیرزمین به شکل گنبدی ساخته شده و این الگوی گنبدی در بخش‌های دیگر نیز ادامه داشته است؛ در طبقه اول نیز نقش‌ونگارهایی به تزئینات سقف افزوده شده بود. معماری قلعه ترکیبی از ویژگی‌های معماری دوره قاجار با تأثیراتی از شیوه‌های معماری ساسانی و سلجوقی است و طاق‌نماها و گچ‌بری‌های به‌کاررفته در دیوارها و اتاق‌ها از عناصر شاخص آن به شمار می‌روند. در بخش‌هایی مانند شاه‌نشین و گوشواره‌ها تأثیر معماری سلجوقی دیده می‌شود و در شیوه قلعه‌سازی و برخی تزئینات نیز تأثیر معماری ساسانی قابل مشاهده است. برای ساخت بخش‌هایی از بنا از معماران شیرازی و اصفهانی استفاده شده و قراولخانه و مهمانخانه نیز با تأثیراتی از معماری ایتالیایی و صفوی ساخته شده بودند. قلعه در گذشته دو ورودی داشت؛ در بزرگ برای رفت‌وآمد سواران و وسایل نقلیه و در کوچک‌تر که «چیله» نام داشت برای عبور افراد پیاده استفاده می‌شد. همچنین در نزدیکی یکی از ورودی‌ها چشمه‌ای جریان داشته که در مجاورت آن حمامی قاجاری ساخته شده بود.

قلعه خورموج در محدوده شهر خورموج و در خیابان شهید مطهری قرار دارد و دسترسی به آن از طریق معابر شهری امکان‌پذیر است. با توجه به آب‌وهوای گرم منطقه، فصل‌های خنک سال برای بازدید و گشت‌وگذار در اطراف این بنای تاریخی مناسب‌تر هستند و می‌توان بازدید از قلعه را با گردش در دیگر بخش‌های تاریخی شهر خورموج همراه کرد. هنگام بازدید بهتر است از لمس یا آسیب‌رساندن به گچ‌بری‌ها و عناصر معماری باقی‌مانده، ورود به بخش‌های حفاظت‌شده و رها کردن زباله در محوطه خودداری شود و مسیرهای تعیین‌شده برای بازدید مورد استفاده قرار گیرد تا از آسیب بیشتر به بقایای این اثر تاریخی جلوگیری شود.