کاروانسرای حوض سلطان

کاروانسرای حوض سلطان یا رباط حوض سلطان یکی از جاذبه‌های تاریخی استان قم است که در شهرستان قم، بخش مرکزی و در حوالی روستای چشمه‌شور قرار دارد. این کاروانسرا در مسیر تهران–قم و در دشت‌های جنوبی کوهمره، در کنار بقایای یک کاروانسرای متعلق به دوره صفویه ساخته شده است. قرارگیری ایران در مسیر تجاری شرق و غرب و جاده ابریشم، زمینه‌ساز ساخت کاروانسراهای متعددی در نقاط مختلف کشور بوده و استان قم نیز به دلیل قرار گرفتن در یکی از مسیرهای مهم ارتباطی، از گذشته میزبان چنین بناهایی بوده است. کاروانسرای حوض سلطان از جمله این بناهای تاریخی به شمار می‌رود و در فهرست آثار ملی ایران نیز به ثبت رسیده است.

بنای کنونی کاروانسرای حوض سلطان در دوره ناصرالدین‌شاه قاجار احداث شده و از نظر معماری ویژگی‌هایی متفاوت با بسیاری از کاروانسراهای ایران دارد. ساختمان آن دارای حیاط اصلی با قرینه‌سازی کامل، ایوان‌ها، سه تالار ستون‌دار در سه گوشه بنا و سکوهایی میان ستون‌ها است. در دو طرف دروازه ورودی، اتاق‌هایی برای نگهبانان و دو قهوه‌خانه قرار داشته و راهروهای کنار ایوان‌ها به اصطبل‌ها منتهی می‌شده‌اند. در کنار یکی از ایوان‌ها نیز پلکانی به بخش بالاخانه راه داشته است. تالاری با چهار تنوره، آب‌انبار برای ذخیره آب مورد نیاز، اتاق‌های پیرامون حیاط و اصطبل‌های وسیع از دیگر بخش‌های این مجموعه بوده‌اند. در بخش جلویی کاروانسرا حیاط دیگری با طاق‌نما وجود داشته که هنگام وزش غبار و بادهای سوزان، محل پناه گرفتن کاروانیان بوده است. همچنین در بخش جنوب‌غربی پیش‌خوان، حمامی شامل یک اتاق بزرگ به‌عنوان رخت‌کن و سربینه و دو اتاق کوچک قرار داشته که یکی برای شست‌وشو و دیگری دارای حوضچه‌ای برای آب‌تنی بوده و کوره حمام نیز در زیر مجموعه قرار گرفته است. مسیر دسترسی به کاروانسرا پس از ایجاد دریاچه حوض سلطان مسدود شد و بنا پس از مدتی از رونق افتاد و بلااستفاده ماند.

برای دسترسی به کاروانسرای حوض سلطان، باید در میانه آزادراه تهران–قم وارد جاده روستای چشمه‌شور شد و مسیر قلعه قرمز را در پیش گرفت؛ با این حال، تردد در این مسیر دارای محدودیت است و کاروانسرا در محدوده‌ای نظامی قرار دارد، بنابراین بازدید از خود بنا امکان‌پذیر نیست و باید از ورود به مسیرهای فرعی و محدوده‌های ممنوعه خودداری کرد. در اطراف کاروانسرا نیز تا چند کیلومتر امکانات رفاهی، گردشگری یا فروشگاهی وجود ندارد و پوشش شبکه تلفن همراه ضعیف است. با توجه به قرارگیری جاذبه در منطقه‌ای خشک و باز، برای گشت‌وگذار در پیرامون آن بهتر است فصل‌های خنک‌تر سال انتخاب شود و در زمان حضور در طبیعت اطراف، از رها کردن زباله، آسیب زدن به پوشش گیاهی و تردد خارج از مسیرهای مجاز پرهیز شود. همچنین با توجه به محدودیت دسترسی به بنا، هرگونه بازدید یا طبیعت‌گردی در این محدوده باید با رعایت مقررات و محدودیت‌های موجود انجام گیرد.