مسجد تاریخانه یکی از ارزشمندترین آثار تاریخی استان سمنان و از شاخص‌ترین بناهای شهر دامغان است که در بخش جنوب شرقی این شهر و در خیابان ایستگاه راه‌آهن قرار دارد. این مسجد به‌عنوان یکی از قدیمی‌ترین مساجد ایران و از نخستین مساجد ساخته‌شده پس از ورود اسلام شناخته می‌شود و بیشتر پژوهشگران زمان ساخت آن را به اواخر دوره اموی یا اوایل دوره عباسی، در سده دوم هجری قمری نسبت می‌دهند. معماری منحصربه‌فرد این بنا، که به‌وضوح از شیوه‌های معماری ساسانی الهام گرفته است، آن را به یکی از مهم‌ترین نمونه‌های پیوند معماری ایران پیش از اسلام و معماری اسلامی تبدیل کرده است. مسجد تاریخانه در 15 دی 1310 با شماره 80 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید و امروزه از مهم‌ترین جاذبه‌های تاریخی دامغان به شمار می‌آید.

مسجد تاریخانه با پلان مستطیلی، شبستان ستون‌دار، صحن مرکزی و رواق‌های پیرامونی، نمونه‌ای کم‌نظیر از معماری مساجد اولیه ایران است. ستون‌های قطور آجری، طاق‌های آهنگ و قوس‌های بیضوی، بیش از هر چیز یادآور کاخ‌ها و بناهای دوره ساسانی هستند و همین ویژگی، این مسجد را از بسیاری از مساجد هم‌دوره خود متمایز کرده است. در آغاز ساخت، مسجد دارای 34 ستون بود که امروزه 26 ستون از آن‌ها باقی مانده است. محراب عمیق، بقایای منبر کهن، رواق‌های آجری و شبستان وسیع از دیگر بخش‌های ارزشمند این بنا هستند. در کنار مسجد نیز مناره‌ای آجری متعلق به دوره سلجوقی با ارتفاع حدود 26 متر قرار دارد که با آجرکاری‌های زیبا و کتیبه‌ای به خط کوفی، از شاخص‌ترین مناره‌های تاریخی ایران محسوب می‌شود. بسیاری از پژوهشگران معتقدند این بنا بر روی بقایای یک آتشکده ساسانی ساخته شده یا دست‌کم در طراحی آن از عناصر معماری آن دوره الهام گرفته شده است؛ موضوعی که بر اهمیت تاریخی و پژوهشی مسجد تاریخانه افزوده است.

دسترسی به مسجد تاریخانه بسیار آسان است و این بنای تاریخی در داخل شهر دامغان قرار دارد. با ورود به دامغان و حرکت به سمت خیابان ایستگاه راه‌آهن، می‌توان به‌راحتی به این مسجد رسید و از دیگر آثار تاریخی اطراف آن نیز بازدید کرد. بهترین زمان بازدید از مسجد تاریخانه فصل‌های بهار و پاییز است که آب‌وهوای دامغان برای گردش در فضای باز و بازدید از آثار تاریخی مطلوب‌تر است. هنگام بازدید از این بنای ارزشمند، رعایت اصول گردشگری مسئولانه اهمیت زیادی دارد؛ از لمس بخش‌های تاریخی و آجرکاری‌های کهن خودداری کنید، از ایجاد هرگونه آسیب به سازه یا نوشتن یادگاری روی دیوارها بپرهیزید و با حفظ پاکیزگی محیط، در نگهداری این میراث ارزشمند تاریخی سهیم باشید.