Hamdullah Müstevfî Türbesi

Hamdullah Müstevfî Türbesi İlhanlı dönemine aittir ve Kazvin'de, Taleganî Caddesi'nde (eski Melekabad Caddesi), Müstevfî Sokağı'nda yer almaktadır. "Gümbed-i Dıraz" (Uzun Kubbe) adıyla da bilinen bu yapı, İmamzade Ali ile Âmine Hatun Ziyaretgâhı arasındaki meydanlığın doğusunda bulunur ve 20 Behmen 1318 tarihinde 332 kayıt numarasıyla İran'ın ulusal eserlerinden biri olarak tescil edilmiştir. Türbe yapısı, hicri sekizinci yüzyıla ait küçük bir tuğla kuledir; planı kare olup 4 tromp (fil-puş) ile sekizgene dönüştürülmüş ve konik bir kubbeyle örtülmüştür. Türbenin avlusu 280 metrekaredir ve bunun yalnızca 40 metrekaresi kapalı alandır. Türbenin taç kapısı "Lâ ilâhe illallah el-Melikü'l-Hakku'l-Mübîn ve Muhammedün Resûlullah es-Sâdıku'l-Bârrü'l-Emîn" cümlesiyle süslenmiştir; yapının içinde sade turkuaz çiniler bulunur. Kubbe ayaklarının altında, çepeçevre nesih hattıyla yazılmış ve alçı işçiliğiyle yapılmış "Hel etâ" (İnsan) suresinin yer aldığı bir kitabe vardır. Çift kanatlı giriş kapısı da iç içe geçmiş çiçek motifleriyle ve oyma ahşap işçiliğiyle yapılmıştır.

Türbenin oyma işlemeli çift kanatlı kapısından bir kanat kaybolmuş, diğer kanat ise İran Antik Eserler Müzesi'ne (Muzeh-i İran-ı Bâstan) nakledilmiştir; yerine şimdi türbeye yeni yapılmış bir kapı takılmıştır. Yapının cephesi tuğladan olup İlhanlı üslubuna uygun olarak mühür biçimli derzlerle inşa edilmiştir; konik kubbesi önceleri tuğla iken sonraki dönemlerde çinilerle kaplanmıştır. Kubbenin alt çemberi boyunca uzanan mukarnas işçiliği de onarılmıştır. Kubbe ve alt yapısı, Moğol dönemine ait gösterişli ve güzel yapılar arasında sayılır; Hamdullah Müstevfî'nin yaşamını, atalarını ve eserlerini kısaca anlatan, lacivert çiniden nesta'lik hatlı bir kitabeyle süslenmiştir. Bu türbe, Kazvin şehrinde Pamukçuluk (Penbe-risa) mahallesinde, İmamzade Ali ile Âmine Hatun arasındaki meydanlığın doğusunda yer alır ve "Gümbed-i Dıraz" olarak da adlandırılır.

Güneş takvimine göre on dördüncü yüzyılda mahalle halkından bazı kişiler, harabeye dönmüş olan türbe avlusunun çevresine bir duvar ördü ve küçük çaplı onarımlar yaptı. Ancak bu tarihi yapının esaslı restorasyonu 1319 yılında gerçekleştirildi. Avlunun girişi güneybatı tarafındadır ve türbe avlunun ortasında yer alır. Yapının biçimi, avlu zemininden yukarı doğru önce karedir, daha yukarıda sekizgen olur, onun da üstünde boyun kısmına kadar yuvarlaklaşır. Kubbesi konik biçimli olup tamamen tuğladan yapılmış ve derzleri doldurulmuştur. Türbenin kuzey köşesinde ise türbe bekçileri için iki oda ve iki bodrum katı ile birlikte bir havuz ve bir su sarnıcı inşa edilmiştir. Bu türbe İran mimari üslubuyla inşa edilmiştir.