مسجد جامع افین

مسجد جامع افین یکی از بناهای تاریخی و ارزشمند روستای افین در شهرستان زیرکوه استان خراسان جنوبی است که از مهم‌ترین یادگارهای معماری اسلامی در این منطقه به شمار می‌رود. این مسجد در فاصله حدود ۷۶ کیلومتری جنوب شرقی قاین قرار دارد و به دلیل ویژگی‌های معماری و تزئینات هنری خود، جایگاه ویژه‌ای در میان آثار تاریخی خراسان جنوبی دارد. بر اساس نظر پژوهشگران، بنای کنونی مسجد در دوره تیموریان و با الگوبرداری از مسجد جامع قاین ساخته شده است؛ هرچند برخی پژوهش‌ها احتمال می‌دهند که ریشه‌های بنای اولیه به سده‌های سوم و چهارم هجری قمری بازگردد. مسجد جامع افین در تاریخ ۱۷ آذر ۱۳۷۷ با شماره ثبت ۲۱۸۲ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

یکی از ویژگی‌های شاخص مسجد جامع افین، ساختار تک‌ایوانی آن است؛ شیوه‌ای که در مقایسه با مساجد چهارایوانی رایج در بسیاری از دوره‌های معماری اسلامی، کمتر دیده می‌شود. این مجموعه دارای میان‌سرایی نسبتاً وسیع است که در سه ضلع آن غرفه‌هایی با اختلاف سطح نسبت به کف صحن قرار گرفته‌اند. ایوان بلند قبله در میان دو رواق یا شبستان ساخته شده و در دو سوی آن، بقایای مناره‌هایی با شالوده استوانه‌ای و بخش‌های فوقانی هشت‌ضلعی دیده می‌شود. پلکان‌های مارپیچی داخل مناره‌ها امکان دسترسی به قسمت‌های بالایی را فراهم می‌کرده‌اند. سه اتاق مربع‌شکل گنبددار در انتهای ایوان، از دیگر ویژگی‌های متفاوت این بنا هستند. در ساخت مسجد از سنگ، آجر، گچ و ماسه استفاده شده و تزئینات گچی، کتیبه‌های خط ثلث، نقوش هندسی، طرح‌های اسلیمی و گل‌وبرگ‌های ظریف، جلوه هنری ویژه‌ای به بخش‌های مختلف آن بخشیده‌اند. محراب و بقایای منبر آجری نیز از قسمت‌های قابل توجه مسجد هستند. این بنا در اثر زلزله و گذر زمان آسیب‌های زیادی دیده و از دهه ۱۳۶۰ خورشیدی اقداماتی برای مرمت و تثبیت آن انجام شده است؛ بااین‌حال، بخش‌هایی از ساختار اصلی مسجد همچنان به شکل ویرانه‌های تاریخی باقی مانده‌اند.

برای بازدید از مسجد جامع افین باید از مسیرهای ارتباطی شهرستان قاین به سمت جنوب شرقی حرکت کرد و پس از رسیدن به روستای افین، به محل این بنای تاریخی رفت. با توجه به اقلیم نسبتاً خشک منطقه، فصل‌های بهار و پاییز به دلیل هوای معتدل‌تر، زمان مناسب‌تری برای بازدید و گشت‌وگذار در روستا و اطراف آن هستند. بازدیدکنندگان می‌توانند در کنار مشاهده بقایای ایوان، مناره‌ها و تزئینات معماری مسجد، با پیشینه تاریخی و شیوه ساخت بناهای مذهبی در خراسان آشنا شوند. از آنجا که مسجد بخش‌هایی آسیب‌دیده و شکننده دارد، ورود به قسمت‌های ناپایدار، بالا رفتن از دیوارها، دست‌کاری آجرها و تزئینات و رها کردن زباله در محوطه باید جدی گرفته شود تا از آسیب بیشتر به این میراث تاریخی جلوگیری شود.