عمارت اعلم‌السلطنه

عمارت اعلم‌السلطنه از بناهای تاریخی به‌جامانده از دوره قاجار در شهر تهران، استان تهران است که در خیابان حافظ، چهارراه عزیزخان، پس از تالار بورس و در بن‌بست ایرانیان قرار دارد. این خانه تاریخی که با نام خانه اعلم‌السلطنه نیز شناخته می‌شود، در دوره مظفری و در سال ۱۳۱۸ قمری ساخته شده و از نمونه‌های خانه‌های مسکونی تهران در اواخر دوره قاجار به شمار می‌رود. این بنا به میرزا کاظم‌خان بنان‌نظام، از ملاکان قزوین، تعلق داشته است و در ادامه، دختر اعلم‌السلطنه و همسر سناتور فتح‌الله فرود آخرین مالک آن بوده‌اند. عمارت اعلم‌السلطنه به دلیل برخورداری از ارزش‌های تاریخی و معماری، در تاریخ ۲۶ آبان ۱۳۷۸ با شماره ثبت ۲۴۹۰ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است و بخشی از میراث معماری مسکونی پایتخت را نمایندگی می‌کند.

ساختمان عمارت به شکل کوشکی مستقل در بخش غربی محوطه‌ای تقریباً مربع‌شکل قرار گرفته و شامل یک طبقه اصلی و یک زیرزمین است. در ساخت آن از مصالحی مانند آجر و چوب استفاده شده و پی بنا با سنگ شکل گرفته است؛ همچنین سقف شیروانی آن بر خرپای چوبی استوار است. یکی از ویژگی‌های مهم عمارت، طراحی متقارن پلان داخلی است؛ راهرویی مرکزی در امتداد ساختمان قرار دارد و اتاق‌ها در دو سوی آن چیده شده‌اند. اتاق مرکزی و دو اتاق کوچک‌تر در طرفین، از الگوی رایج معماری خانه‌های تاریخی پیروی می‌کنند و ارتباط میان فضاها از طریق درهای میانی برقرار می‌شود. نمای شرقی، نمای اصلی بنا، دارای پیش‌ایوانی در مرکز و دو پنجره بلند در طرفین است که دو ستون گچی باریک با طرح مارپیچ، سقف آن را نگه می‌دارند. قاب‌بندی‌های آجری پیرامون پنجره‌ها، سنتوری‌های تزئینی، گچ‌بری‌های گل‌وبوته، ازاره‌کاری با سنگ‌ریزه و کاشی‌های موسوم به سلطان‌سنجری از عناصر شاخص تزئینات این عمارت هستند. چهار قطعه کاشی سلطان‌سنجری در نمای شرقی، تصاویری از شخصیت‌های تاریخی و اسطوره‌ای را به نمایش می‌گذارند و از جزئیات قابل‌توجه این بنا محسوب می‌شوند. تزئینات داخلی نیز شامل گچ‌بری راهرو و اتاق‌ها، قاب‌بندی دیوارها و کاشی‌کاری بخشی از زیرزمین است. عمارت پس از انقلاب در اختیار نهادهای مختلف قرار گرفت و در مقطعی برای فعالیت‌های آموزشی و اداری استفاده شد؛ بنابراین، این بنا علاوه بر ارزش معماری، نمونه‌ای از تغییر کاربری خانه‌های تاریخی تهران در گذر زمان است.

برای دسترسی به عمارت اعلم‌السلطنه باید به محدوده خیابان حافظ و چهارراه عزیزخان در مرکز تهران رفت و پس از رسیدن به محدوده تالار بورس، بن‌بست ایرانیان را پیدا کرد. با توجه به قرارگیری بنا در بافت شهری پرتردد، استفاده از وسایل حمل‌ونقل عمومی و پیاده‌روی کوتاه در بخش پایانی مسیر می‌تواند گزینه مناسبی باشد؛ البته پیش از مراجعه، بهتر است امکان بازدید عمومی از عمارت بررسی شود، زیرا این بنا در دوره‌هایی کاربری اداری داشته و لزوماً برای بازدید آزاد در دسترس نیست. به دلیل قرارگیری عمارت در فضای شهری، امکان بازدید از آن در بیشتر فصل‌های سال وجود دارد؛ با این حال، فصل بهار و روزهای معتدل پاییز برای گشت‌وگذار در محدوده تاریخی مرکز تهران مناسب‌تر هستند. هنگام بازدید از این اثر تاریخی، باید به حریم بنا و کاربری احتمالی آن احترام گذاشت، از لمس یا آسیب‌رساندن به تزئینات و کاشی‌های قدیمی خودداری کرد و زباله‌ای در محوطه باقی نگذاشت. رعایت این موارد به حفظ ارزش‌های تاریخی و معماری عمارت اعلم‌السلطنه کمک می‌کند.