آتشکده نویس

آتشکده نویس، که با نام‌های آتشکده بُرزو و چهارطاقی بُرزو نیز شناخته می‌شود، از بناهای تاریخی استان قم است که در شهرستان جعفرآباد، بخش قاهان و در نزدیکی روستای نویس قرار دارد. این بنا در دامنه بلندی‌های باختری روستا و در منطقه‌ای کوهستانی واقع شده و در میان آثار تاریخی برجای‌مانده از دوران پیش از اسلام جایگاه ویژه‌ای دارد. آتشکده نویس در 20 خرداد 1321 با شماره ثبت 344 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. قدمت بنا نزدیک به 2000 سال برآورد شده و ویژگی‌های کالبدی آن، زمان ساخت را به پایان دوره اشکانی و با احتمال کمتر به آغاز دوره ساسانی نسبت می‌دهد؛ با این حال، این بنا در منابع و میان مردم محلی بیشتر به‌عنوان یکی از چهارطاقی‌های برجای‌مانده از دوره ساسانی شناخته می‌شود.

آتشکده نویس از نمونه‌های شاخص چهارطاقی‌های منفرد ایران است و نقشه‌ای چهارگوش و ساختاری متقارن در چهار سوی بنا دارد. ساختمان از چهارپایه و چهار طاق تشکیل شده و گنبد آن به کمک چهار فیلپوش بر روی این پایه‌ها قرار گرفته است. مصالح بنا شامل قلوه‌سنگ و لاشه‌سنگ‌های بدون تراش است که با ملات گچ به یکدیگر متصل شده‌اند و چهار سوی بنا نیز به صورت کاملاً باز و بدون در، پنجره یا مانع ساخته شده است. از بیرون، بنا توده‌ای مکعب‌شکل به نظر می‌رسد و چهار دهانه درگاهی در اطراف آن دیده می‌شود. این ساختار چهارطاقی در معماری ایران باستان نمونه‌های مشابهی در مناطق دیگر کشور نیز دارد. آتشکده نویس در گذشته به‌عنوان نیایشگاهی برای زرتشتیان مورد استفاده قرار می‌گرفته و بر اساس اطلاعات، بنا در حوزه نجوم نیز کاربرد داشته و استفاده از آن تا اوایل دوره اسلامی ادامه یافته است. قرارگیری بنا در منطقه‌ای مرتفع و کوهستانی و برخورداری از چشم‌انداز باز پیرامون، از دیگر ویژگی‌هایی است که بر اهمیت موقعیت مکانی آن افزوده است.

برای دسترسی به آتشکده نویس باید به سمت روستای نویس در بخش قاهان شهرستان جعفرآباد رفت و از محدوده روستا به سمت دامنه بلندی‌های باختری و دشت بُرزو حرکت کرد؛ با توجه به کوهستانی بودن محل استقرار بنا، ادامه مسیر به سمت آتشکده نیازمند پیمایش در فضای طبیعی منطقه است. بهترین زمان بازدید از این جاذبه، فصل‌های معتدل سال، به‌ویژه بهار و اوایل پاییز است؛ زیرا قرارگیری آتشکده در منطقه‌ای کوهستانی باعث می‌شود شرایط آب‌وهوایی در فصل‌های سرد و گرم برای گشت‌وگذار دشوارتر باشد. در زمان بازدید نیز باید از آسیب رساندن به سنگ‌ها و بخش‌های تاریخی بنا، جابه‌جا کردن مصالح، روشن کردن آتش در اطراف اثر و رها کردن زباله خودداری کرد و برای حفظ این یادگار کهن، در مسیرهای موجود و کم‌خطر حرکت داشت. چشم‌انداز طبیعی اطراف نیز بهتر است بدون آسیب به پوشش گیاهی و ساختار طبیعی منطقه مورد استفاده قرار گیرد.