شهر تاریخی دقیانوس، معروف به شهر قدیم جیرفت، یکی از مهم‌ترین محوطه‌های باستانی ایران در استان کرمان است که در حاشیه غربی هلیل‌رود و در فاصله حدود 3 کیلومتری مرکز شهر جیرفت قرار دارد. این شهر که بقایای آن در شمال شرقی جیرفت امروزی گسترده شده، از مهم‌ترین مراکز شهری جنوب کرمان در سده‌های آغازین و میانی دوره اسلامی به شمار می‌رفت. محوطه تاریخی دقیانوس با گستره‌ای نزدیک به 40 کیلومتر مربع و هسته مرکزی حدود 12 کیلومتر مربع، از بزرگ‌ترین شهرهای دوره اسلامی ایران محسوب می‌شود. این شهر تا اواخر قرن هفتم هجری رونق فراوان داشت و به دلیل موقعیت ممتاز خود در مسیر راه‌های تجاری، نقش مهمی در ارتباطات اقتصادی ایران با سرزمین‌های شرقی ایفا می‌کرد. مارکوپولو، جهانگرد مشهور ایتالیایی نیز در سفرنامه خود از جیرفت و شهر دقیانوس به عنوان شهری بزرگ، آباد و باشکوه یاد کرده است.

کاوش‌های باستان‌شناسی انجام‌شده در این محوطه، تصویری از یک شهر پیشرفته و سازمان‌یافته را آشکار کرده است. بقایای بازار، حمام عمومی، مسجد جامع، ارگ حکومتی، کارگاه‌های صنعتی، کوره‌های سفال‌پزی، گورستان و شبکه آبرسانی از جمله مهم‌ترین بخش‌های کشف‌شده شهر هستند. مسجد تاریخی دقیانوس با حدود 6 هزار متر مربع وسعت، از کهن‌ترین مساجد ایران و جهان اسلام به شمار می‌آید و نشان‌دهنده اهمیت مذهبی شهر در دوران اسلامی است. همچنین کشف معابر سنگ‌فرش‌شده، میدانگاه‌ها، محله‌های متعدد و تأسیسات شهری گسترده، از رونق اقتصادی، جمعیت قابل توجه و سطح بالای شهرنشینی در این منطقه حکایت دارد. یافته‌های ارزشمند باستان‌شناسی هلیل‌رود و جیرفت باعث شده برخی پژوهشگران این منطقه را یکی از مهم‌ترین مراکز تمدنی شرق باستان بدانند.

برای بازدید از شهر تاریخی دقیانوس باید به شهر جیرفت در جنوب استان کرمان سفر کرد و سپس از طریق مسیر فاریاب به محوطه باستانی دسترسی یافت. بازدید از این مجموعه تاریخی در تمام طول سال امکان‌پذیر است، اما فصل‌های پاییز، زمستان و اوایل بهار به دلیل آب‌وهوای معتدل منطقه بهترین زمان سفر محسوب می‌شوند. از آنجا که بخش زیادی از آثار هنوز در حال مطالعه و کاوش هستند، بازدیدکنندگان باید از ورود به محدوده‌های حساس، جابه‌جا کردن اشیای تاریخی و آسیب رساندن به بقایای معماری خودداری کنند. رعایت اصول طبیعت‌گردی و میراث‌گردی مسئولانه نقش مهمی در حفاظت از این گنجینه ارزشمند تاریخی برای نسل‌های آینده دارد.